1

 
Những tấm lòng cao cả
Edmondo De Amicis
Hoàng Thiếu Sơn dịch
 
 
 
Nhà xuất bản Hội nhà văn 2000

2

3

 
Mục lục
 
MỞ ĐẦU
THÁNG MƯỜI
Ngày khai trường
Thầy giáo mới
Một tai nạn
Cậu bé xứ Calabria
Các bạn học của tôi
Một hành vi hào hiệp
Cô giáo lớp một trên của tôi
Trong một căn gác xép
Trường học
Cậu bé yêu nước Padova
THÁNG MƯỜI MỘT
Cậu bé nạo ống khói
Bạn Garrone của tôi
Bác bán than với ông quý tộc
Cô giáo của em trai tôi
Mẹ tôi
Bạn Coretti của tôi
Thầy hiệu trưởng
Những người lính
Người bảo vệ Nelli
Người đầu lớp
Cậu bé trinh sát người Lombard
Những người nghèo khổ
THÁNG MƯỜI HAI
Anh chàng kinh doanh
Tính khoe khoang
Tuyết đầu mùa
Cậu bé thợ nề
Quả cầu tuyết
Các cô giáo
Đến nhà người bị thương
Cậu bé viết thuê người Firenze
Nghị lực
Lòng biết ơn
THÁNG GIÊNG
Thầy phụ giáo
Tủ sách của Stardi
Con trai bác thợ rèn

4

Một buổi thăm nhau lý thú
Franti bị đuổi học
Cậu bé đánh trống người Sardegna
Tình yêu nước
Tính đố kỵ
Bà mẹ Franti
THÁNG HAI
Chiếc huy chương xứng đáng
Quyết tâm đúng đắn
Bộ đồ chơi xe lửa
Tính kiêu ngạo
Những người bị thương tật vì tai nạn lao động
Người tù
Người y tá của tata
Xưởng thợ
Cậu bé làm xiếc
Những trẻ em mù
Thầy giáo ốm
Ngoài đường phố
THÁNG BA
Những lớp học buổi tối
Đánh nhau
Các bố mẹ học sinh
Người số 78
Cậu bé chết
Hôm trước ngày 14 tháng 3
Lễ phát phần thưởng
Một vụ cãi lộn
Máu nóng người Romagna
Cậu bé thợ nề ốm nặng
THÁNG TƯ
Mùa xuân
Vườn trẻ
Buổi thể dục
Thầy giáo của bố
Dưỡng bệnh
Những người bạn thợ thuyền
Bà mẹ Garrone
Phẩm giá công dân
THÁNG NĂM
Hy sinh
Đám cháy
Từ mạch Appennini đến mạch Andes
Mùa hè
Chất thơ

5

Cô gái câm điếc
THÁNG SÁU
32 độ
Bố tôi
Về đồng quê
Lễ phát phần thưởng cho công nhân
Cái chết của cô giáo tôi
Những lời cảm ơn
Một vụ đắm tàu
THÁNG BẢY
Trang thư cuối cùng của mẹ tôi
Các buổi thi
Buổi thi cuối cùng
Từ biệt

 
 

6

MỞ ĐẦU

[1]

 
Hai mươi tuổi chiến đấu vì độc lập, thống nhất
Bốn mươi tuổi đấu tranh cho công bằng xã hội
Trên thế giới, ở nhiều nước người lớn và trẻ em chẳng mấy ai không biết nhà
văn Ý Edmondo De Amicis. Nhưng nhà văn được trẻ em yêu thích ấy lại không
phải là người chuyên viết sách về trẻ em hay cho trẻ em.
De Amicis sinh ngày 31 tháng mười năm 1846 ở Oneglia, xứ Liguria, trên bờ
biển tây bắc bán đảo Ý. Sự nghiệp giải phóng và thống nhất Ý bắt đầu từ năm
1820, đến năm 1870 mới hoàn thành là phong trào dân tộc lớn nhất lịch sử châu u
trong thế kỷ XIX. Khi trận Custoza thứ nhất đánh quân xâm lược Áo trong cách
mạng 1848 diễn ra thì chú bé Edmondo chưa được hai tuổi; nhưng trận Custoza
thứ hai diễn ra, thì người sĩ quan mới tốt nghiệp chưa đầy hai mươi tuổi De
Amicis đã có mặt trên chiến trường, ngày 24 tháng sáu 1866 ấy, chiến đấu dưới lá
cờ ba màu, trong hàng ngũ quân đội Ý. Người thanh niên ấy cũng bắt đầu viết
văn, và hai năm sau tác phẩm đầu tay ra đời, tập hợp một số truyện vừa dưới nhan
đề Cuộc đời quân ngũ (La Vita Militare, 1868).
Nước nhà độc lập, thống nhất rồi, De Amicis từ giã “cuộc đời quân ngũ” đi du
lịch nước ngoài, để sáng tác theo một thể tài khác: thể du ký. Và các tác phẩm kế
tiếp nhau ra đời: Tây Ban Nha (1873), Hà Lan (l874), Maroc (1876),
Constantinopolis (1878-79) và cuốn Chân dung văn hào (Ritratti letterari, 1881)
được viết để tỏ lòng ngưỡng mộ những nhà văn lớn đương thời.
Thống nhất xong, năm 1871 nước Ý đông dân mà rất nghèo, công nghiệp chưa
có gì, địa chủ chiếm những diện tích mênh mông, dân số tăng nhanh, người Ý
phải di cư rất nhiều đến đất khách quê người kiếm ăn, mỗi năm trung bình hơn
nửa triệu, có năm gần một triệu, nhiều nhất thế giới. Di dân là vấn đề rất lớn trong
đời sống nước Ý, đã được De Amicis chú ý và đầu tiên lấy làm đề tài cho một tác
phẩm: Trên đại dương (Sull'oceano). Năm sau, 1890, lại tiếp theo cuốn Truyện
một người chủ (Il romanzo d'un maestro).
Cũng từ năm ấy ở Ý chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh, và người theo chủ nghĩa
Marx ngày càng đông: trên đảo Sicilia nông dân tổ chức những hiệp hội, và từ
năm 1893 đã bắt đầu nổi dậy. Không sống bàng quan, ngay năm 1891 De Amicis
đã tham gia Đảng xã hội Ý là thành viên của Đệ nhị Quốc tế, và từ đấy đấu tranh
không ngừng cho công bằng xã hội, cho đời sống của người nghèo khổ và dân lao
động; văn nhân biến thành chiến sĩ, diễn thuyết khắp nơi, rất nhiệt thành về các
vấn đề xã hội; sau thu nhập những diễn văn ấy xuất bản thành tập Vấn đề xã hội
(Questione sociale, l894). Đảng mình bị khủng bố dữ, De Amicis vẫn chiến đấu

7

không ngừng. Những cuộc nổi dậy của quần chúng nghèo khổ và những đợt đàn
áp của chính quyền tư sản đều được lấy làm đề tài cho luận văn chính trị Nội
chiến (Lotte civili, 1899).
Trong cuộc đời mình, chưa đến hai mươi tuổi nhà văn Ý ấy đã chiến đấu cho
độc lập và thống nhất của đất nước, ngoài bốn mươi tuổi lại phải đấu tranh cho
đến trọn đời vì thắng lợi của công bằng xã hội; và De Amicis qua đời ở
Bordighera tỉnh Genova, ngày 12 tháng ba năm 1908, hưởng thọ 61 tuổi.
Cầm bút hơn bốn mươi năm, một nửa thời gian De Amicis chuyên viết du ký
và phê bình văn học, một nửa viết về các chủ đề chính trị và xã hội, tác phẩm để
lại cũng khá nhiều và sinh thời của tác giả cũng gây ra tiếng vang không ít; nhưng
mà thành công nhất có lẽ lại là hai cuốn sách nhỏ viết nhẹ nhàng, thoải mái, tựa hồ
chẳng đòi hỏi của tác giả lắm công phu, nhiều nhiệt tình như mọi cuốn khác:
Những người bạn dí dỏm, thân mật, đầy lòng thương người, và nhất là Tấm lòng
(Cuore) mà thế giới quen gọi là Những tấm lòng cao cả, ra đời vào đầu những
năm 80 của thế kỷ trước, và gần một trăm năm nay đã làm cho De Amlcis nổi
tiếng khắp thế giới. Nhưng được như vậy chính là vì cuốn Cuore ấy mang một
hoài bão thiết tha của tác giả, “bấy lâu nay một chút lòng…”
 
Hoài bão xây dựng đạo đức cho thế hệ tương lai
Một cậu bé người Ý, Enrico Bottini, hàng ngày ghi lại những việc lớn nhỏ diễn
ra trong đời học sinh của cậu, những cảm tưởng và suy nghĩ của cậu thành một
cuốn nhật ký. Mỗi tháng, thầy giáo cho phép một truyện để đọc trong lớp, mỗi
tháng, bố hay mẹ viết cho con một lá thư; các thư và truyện ấy đều được xếp vào
cuốn nhật ký. Ghi chép trong mười tháng, đó là một cuốn truyện nhỏ về năm học
của cậu bé mười một tuổi.
Nhân vật trong nhật ký là các cô giáo, thầy giáo, các bạn học của Enrico, là bố,
mẹ Enrico, cùng bố mẹ các bạn; mỗi người một vẻ, có một đặc điểm nhất định về
mặt thể chất hay tinh thần, nhất là các bạn của Enrico. Tính cách các nhân vật đã
được cách điệu hóa để tiêu biểu cho một nết tốt, hay chỉ là một thói quen, vì đấy
không phải là một tác phẩm phản ánh nền giáo dục ở nước Ý cuối thế kỷ XIX, mà
là một tác phẩm mượn hình tượng nghệ thuật để trình bày những điều suy nghĩ về
đức dục ở nhà trường và gia đình, mà tác giả mang trong óc như một lý tưởng, và
trong lòng như một hoài bão. Trong các trang nhật ký của mình, Enrico không
phải chỉ ghi những việc mà ở trường có vai trò của cô giáo, thầy giáo, mà còn
chép cả những việc ở nhà có vai trò của bố mẹ mình, lại cũng không bỏ qua một
số việc xảy ra ngoài phố với sự tham gia của người ngoài. Rõ ràng De Amicis
quan niệm rất đúng rằng muốn dạy đạo đức cho trẻ, phải có ba mặt giáo dục tốt:
của nhà trường, của gia đình và của xã hội. Cô giáo, thầy giáo trước tiên phải
thương yêu học trò. Coretti vác củi từ năm giờ sáng, vào lớp ngủ thiếp đi, thầy
Perboni để đến hết giờ mới đánh thức dậy, rồi ôm đầu cậu trong hai tay, hôn vào

8

tóc cậu và nói. “Thầy không mắng đâu. Thầy biết là trước khi đến lớp con đã phải
làm lụng nhiều”. Cuối năm, học sinh thi đều khá; để làm cho họ vui, thầy giáo tóc
đã hoa râm và không bao giờ cười ấy lại làm bộ trượt chân, phải bám vào tường
cho khỏi ngã. Phải chăng đó là “cái phút vui độc nhất của thầy? một sự đền bù cho
chín tháng trời yêu thương, kiên nhẫn và phiền muộn nữa?” Enrico ghi vào nhật
ký như thế. Thầy có vật kỷ niệm là ảnh các học trò cũ tặng, đã ngoài hai mươi
năm thầy treo đầu giường và nói: “Khi sắp chết, thì cái nhìn cuối cùng của thầy sẽ
quay về họ”.
Cụ già Crosetti, sau sáu mươi năm dạy học, vẫn chưa muốn nghỉ - ở nước Ý
thuở ấy cô giáo, thầy giáo không có lệ phải về hưu, vì kinh nghiệm và lương tâm
của nhà giáo càng thâm niên càng được xã hội quý trọng - nhưng vì run tay trót
đánh rơi một giọt mực lên trang vở của học sinh, cụ đành phải xin về. Và cụ tâm
sự: “Thật lả cay đắng, cay đắng hết sức… tôi hiểu rằng cuộc đời với tôi như vậy là
hết rồi, không có trường học nữa, không còn có sức trẻ nữa, tôi cũng không sống
được bao lâu nữa”. Sau sáu mươi năm tận tụy với nghề, cụ giáo Crosetti chỉ có
một căn nhà trống trải, tấm ván tồi tàn làm giường ngủ, mẩu bánh mì với chai dầu
làm bữa ăn, khiến cho học trò đã hai thứ tóc trên đầu, không khỏi suy nghĩ: “Đó là
tất cả phần thưởng của thầy”. Nhiều cô giáo, thầy giáo đã xem nghề mình là lẽ
sống, là cuộc đời của mình. Và ở trường học cũng có những liệt sĩ hy sinh như ở
chiến trường. Cô giáo lớp một trên của Enrico ho không ngớt, nhưng tiếng của cô
luôn luôn át cả lớp học, cô nói không nghỉ để học sinh nhỏ không thể lơ đễnh
được. Cô có thể sống thêm nếu xin nghỉ dạy, nhưng không muốn xa học trò, cô cứ
dạy cho hết năm, và cô đã mất ba ngày trước khi dạy hết chương trình.
Vĩnh biệt học trò cô ôm hôn tất cả, rồi vừa khóc vừa chạy nhanh ra khỏi lớp.
Cô để lại cho học trò tất cả những gì cô có trên đời, và trước khi chết, yêu cầu
thầy hiệu trưởng đừng cho học trò đi theo đám tang, sợ các em khóc. Qua bút mực
của trẻ con, De Amicis đã viết một thiên trường ca cảm động về nghề dạy học, với
những hình tượng cô giáo, thầy giáo, tuy chỉ có vài nét chấm phá, nhưng không dễ
mà quên được. Trong gia đình Enrico, tháng nào bố hay mẹ cũng viết cho con một
lá thư, không phải vì đi đâu gửi về, mà ở ngay trong nhà viết đưa cho con đọc và
suy nghĩ; thư thì khuyên răn, thư thì cảnh cáo, có khi là trách mắng. Đó là những
trường hợp phải “nói chuyện” với con một cách trang nghiêm. Trong một xã hội
văn minh, những người bố, mẹ không phải chỉ là trông nom, săn sóc con mình, mà
còn biết quan tâm đến con người khác, đến trẻ nói chung nữa. Có một trang ký
của Enrico riêng tả “những người bố, mẹ học sinh”, chẳng qua De Amicis đã
mượn bút của trẻ để nói chuyện với người lớn. Và vì thế mà Những tấm lòng cao
cả không phải chỉ là một cuốn sách riêng dành cho thiếu nhi, mà lại còn là một
cuốn sách viết cho cô giáo, thầy giáo cho bố mẹ học sinh và cho những người lớn
trong xã hội nữa.

9

Và đối với các bạn đọc ấy của mình, De Amicis muốn nói gì về vấn đề dạy dỗ
con trẻ?
 
Dạy trẻ nên dạy những gì?
Trước tiên trẻ phải thật thà, không được dối trá, dù có lợi cho mình, hay là chỉ
để tránh nguy hiểm thời. De Amicis qua lời Garrone khuyên Garoffi thú tội, rồi lời
ông Bottini dạy con, mấy lần nhắc rằng thật thà là một bổn phận. Trong các tính
xấu, De Amicis muốn trẻ tránh nhất là tính hèn nhát. Thầy Perboni hiền từ như
thế, nhưng khi bọn thằng Franti xúm lại đánh Crossi, đã phải nổi cơn thịnh nộ
chính đáng: “Các cậu đi làm một việc hèn hạ nhất và nhục nhã nhất, có thể bôi
nhọ lương tâm con người: các cậu là những kẻ hèn nhát!” Lạm dụng lòng tốt của
người khác cũng là hèn: khi cả lớp làm ồn trong giờ thầy phụ giáo trẻ tuổi,
Garrone chỉnh các bạn: “Các cậu lạm dụng lòng tốt của thầy, việc làm của các cậu
hèn nhát lắm”.
Đầu năm học, ông Bottini viết cho Enrico lá thư gợi lên hình ảnh trẻ em tất cả
các nước trên thế giới đi đến trường học như một đạo quân lớn, để khuyên con:
“Đừng bao giờ làm một người lính nhát gan”. De Amicis quan niệm rằng lười
biếng cũng là hèn nhát vì thiếu chí khí, thiếu quyết tâm trong bổn phận học tập.
Trong bức thư viết cho Enrico, không có lá thư nào của ông bà Bottini mà nghiêm
khắc như hai bức thư trách mắng con thiếu lễ độ khi ăn nói với bố mẹ. “Thà rằng
bố phải thấy con chết đi, còn hơn là thấy con bội bạc với mẹ con…” Con còn phải
giúp đỡ bố mẹ nữa: Giulio bốn tháng trời thức thâu đêm viết thuê giúp bố, nhưng
giấu bố, dù phải cay đắng chịu đựng những lời trách cứ bất công vì hiểu lầm của
bố. Thầy giáo lại cho Enrico đọc nhiều truyện rất cảm động như Ferruccio đưa
thân đón lưỡi dao của tên côn đồ hạ sát bà ngoại, và hy sinh để cứu sống bà, như
Marco mười ba tuổi, đi tìm mẹ sáu mươi ngày không nghỉ, vượt đại dương bao la,
ngược những dòng sông xa lạ, qua những sa mạc hoang vu, những núi rừng bí
hiểm, chịu đói rét, ốm đau, mê sảng, để cho người lạ hành hạ đánh chửi, nhưng cứ
phía trước mà đi, cho kỳ đến khi gặp lại mẹ. Dạy trẻ những bổn phận đối với bố
mẹ và gia đình là việc nhà trường làm, thì dạy trẻ những bổn phận đó với thầy, với
bạn, với nhà trường lại là việc của gia đình; dường như De Amicis đã có ý phân
công như vậy. Học sinh kính yêu cô giáo, thầy giáo vì bố mẹ họ kính yêu, và vì
trong xã hội cô giáo, thầy giáo cũng được mọi người kính yêu nữa. Ngày phát
phần thưởng, ông bồi thẩm kết thúc buổi lễ, nhắc học sinh: “Ra khỏi đây các cháu
không được quên gửi một cái chào và một lời cám ơn đến những người đã vì các
cháu mà không quản bao mệt nhọc, những người đã hiến tất cả sức mạnh của trí
thông minh và lòng dũng cảm cho các cháu, những người sống chết vì các cháu,
và họ đây này” Rồi ông chỉ tay về phía các cô giáo, thầy giáo.
Trường học là một gia đình, học sinh như anh em phải thương yêu nhau, và
muốn có tình thương yêu chân thành tất cả phải chống một số tính xấu. Cần dạy

10

trẻ không nên chưng diện và khoe khoang, Votini vì luôn nghĩ đến mình, nên
không những khoe khoang, mà còn tự phụ, đố kỵ, ghen ty với các bạn nữa, và
thầy Perboni phải bảo dè chừng: “Đừng để cho con rắn ghen tị luồn vào tim. Đó là
con rắn độc, nó gặm mòn khối óc và làm đồi bại trái tim”. Muốn có tình bạn tất
phải để và biết sống vì bạn: Enrico mời Precossi đến nhà chơi “những muốn đem
biếu cậu tất cả đồ chơi và tất cả sách học của mình, muốn nhịn miếng bánh mỳ
cuối cùng đang ăn để nhường cậu ăn, muốn tự lột hết áo quấn để nhường cậu
mặc”. Thư ông Bottini nói với con “tại sao cậu yêu đất nước của cậu” kết thúc
rằng giá trong một trận chiến đấu vì Tổ quốc mà con trốn tránh nguy hiểm “thì bố
của con sẽ đón con với một tiếng nấc đau đớn; và bố sẽ chết với nhát dao găm ấy
đâm vào tim”. Thầy Perboni thì cho học sinh đọc hai truyện thiếu niên anh hùng:
Cậu bé đánh trống người Sardegna, trong trận Custoza bị đạn vẫn cố làm tròn
nhiệm vụ, nên phải cưa một chân, và trên bàn mổ không hề kêu một tiếng. Cậu bé
trinh sát người Lombard, chẳng ở trong quân đội, đã hy sinh tính mạng trong khi
do thám tình hình địch cho nghĩa quân. Thi hài nhỏ bé của cậu quấn lá cờ ba màu,
và nét mặt cậu như đang mỉm cười, sung sướng và tự hào vì đã hiến đời mình cho
xứ Lombardia thân yêu của mình. Ông Bottini lại viết thư dạy cơn yêu “thành phố
quê hương của con”, xác định cho con những bổn phận phải làm ở ngoài đường
phố, nhắc con rằng tỏ ra có giáo dục ở nơi công cộng là tôn trọng quê hương
mình. “Trình độ giáo dục của một dân tộc có thể đánh giá qua thái độ của con
người trên đường phố. Ở đâu mà thấy cảnh thô lỗ diễn ra ngoài đường phố thì có
thể chắc chắn là sẽ thấy cảnh thô lỗ diễn ra trong các gia đình vậy”.
Nói chuyện về những trẻ mù, thầy giáo khêu lên trong lòng học sinh tình
thương những bạn xấu số ấy; trẻ em phải được giáo dục lòng nhân đạo. Trong các
bạn của Enrico thì Franti là đứa khốn nạn, vì “cái thằng bụng dạ độc ác ấy” ai
khóc thì nó cười, “chẳng động lòng vì bất cứ cái gì”. Thấy một gánh xiếc, đàn bà
trẻ con lao động nghệ thuật vất vả gian khổ, nguy hiểm, ông Bottini viết báo ca
tụng cậu bé làm xiếc, khiến người xem nô nức kéo đến chật rạp, giúp cho gánh
xiếc. Biết có người đàn bà gặp cảnh túng thiếu, bà Bottini liền cùng hai con đến
giúp quần áo tiền bạc, và ra về ôm hôn đứa con người đàn bà nghèo khổ, mà mắt
đẫm lệ. Viết thư cho con, bà dạy “đừng quen thói dửng dưng đi qua trước người
nghèo khổ, phải biết giúp đỡ cụ già không nơi nương tựa, bà mẹ không có bánh
ăn, đứa bé đang đói, đứa con mất mẹ”, nhắc rằng đó là “những đức hạnh không
thể bỏ qua”. Thầy giáo thì kể chuyện “Cicillo năm ngày đêm liền trông nom săn
sóc một người ốm nặng tưởng là bố mình, đến khi biết là lầm, vẫn ở lại với người
bệnh, dù không biết bác ấy là ai”. Nhật ký của Enrico ghi lại việc Robetti lao mình
ra trước chiếc xe đang chạy cứu em bé; rồi ở lại bệnh viện ra, đi học phải chống
nạng như nhảy lò cò. Một chuyện khác của thầy giáo kể việc Mario đi biển bị đắm
tàu, được xuống xuồng cấp cứu, đã nhường cho người bạn đường mới quen, vì
bạn còn bố mẹ, mà mình thì côi cút, tứ cố vô thân thích. Tàu đắm, “cậu bé đứng ở

11

mạn tàu, đầu ngẩng cao, mái tóc bay trước gió, bất động, cao cả, tuyệt vời”; việc
hy sinh của cậu đã đạt đến đỉnh của lòng nhân ái. Sống trong xã hội tư bản chủ
nghĩa, De Amicis thấy phải dạy trẻ yêu quý lao động tay chân và kính trọng những
người lao động, vì “sự cao quý ở lao động chứ không ở trong đồng lương, ở trong
giá trị chứ không ở trong cấp bậc”. De Amicis muốn trẻ phải yêu, phải kính, trên
tất cả mọi sự ở đời phải tôn trọng những người lính trong mặt trận lao động,
những nỗi vất vả và sự hy sinh của họ. “Phải thương yêu họ vì trong lồng ngực
của những người thợ ấy có những trái tim tuyệt vời”. DeAmicis rất thiệt thà dạy
trẻ ý thức mình đang giữa mọi người. Trong các bài học mà Enrico cho rằng Carlo
Nobis có thể sánh với Franti vì nó quá tự phụ là quý tộc và giàu có. Xã hội Ý thời
bấy giờ nhiều người nghèo khổ, lắm nỗi bất công. Nghĩ đến mùa đông, ông
Bottini, hay chính De Amicis không cầm được lòng thương xót những trẻ không
có áo quần, cũng không có giày, cũng không có lửa sưởi. Lòng thương xót ấy có
khi chuyển thành lòng phẫn nộ, và bà Bottini viết thư cho con, hay chính là De
Amlcis nói với bạn đọc của mình, giọng rít lên đầy uất hận: “Thật là buồn khi
nghĩ rằng có những đàn bà và trẻ em không có gì mà ăn cả! Không có gì mà ăn cả,
lạy Chúa tôi!”
 
Dạy trẻ nên dạy thế nào?
Dạy trẻ phải dịu dàng, nhân từ, nhưng trước lỗi lầm của trẻ thì vẫn nghiêm
khắc. Có lỗi với bạn, ngỡ bạn đánh, Enrico cầm thước kẻ giơ lên, nhưng thấy bạn
làm lành, liền ôm chầm lấy bạn: về nhà kể cho bố nghe, tưởng bố vui lòng, nào
ngờ bố mắng: “Con không được giơ thước dọa một đứa bé tốt hơn con, dọa con
trai của một quân nhân!” Rồi bố giật cái thước bẻ làm đôi.
Người giáo dục khéo cần lợi dụng mọi việc diễn ra, dù lớn dù nhỏ, để uốn nắn
ngay tính nết của trẻ… Thấy Enrico đi qua trước mặt một người mẹ đói khổ bế
con đi xin ăn, mà cứ dửng dưng, bà Bottini viết ngay thư dạy con bổn phận đối
với người nghèo. Ngoài phố, thấy con và phải một người khách qua đường, ông
Bottini viết ngay thư dạy con thái độ trên đường phố. Nhưng việc giáo dục phải
tiến hành rất thận trọng và tế nhị. Bạn con đến chơi, ngồi đầy bàn ghế, ông Bottini
ngăn không cho con phủi ghế trước mặt bạn; bạn con gù lưng, ông cất bức tranh
anh hề gù treo trong phòng khách cho bạn con khỏi phải trông thấy. Cùng con đi
giúp nhà nghèo, không ngờ đấy lại là nhà bạn con, bà Bottini ngăn không cho con
gọi bạn, sợ bạn tủi; nhưng khi bạn trông thấy chạy ra thì liền đẩy hai trẻ lại cho
ôm chầm lấy nhau như hai anh em ruột. Tháng sáu trẻ ngồi học mà như sắp lên
cơn điên, bà Bottini nhắc con là có những trẻ phải làm lụng ngoài đồng dưới mặt
trời đổ lửa, hay bên bờ sông cuội sỏi cháy bỏng, hay trong sưởng thủy tinh mặt lúc
nào cũng cúi sát lò lửa, phải bắt đầu ngày lao động rất sớm, và chẳng bao giờ
được nghỉ lễ, nghỉ hè. Ông Bottini thì đem con đi thăm những lớp học buổi tối dạy
những quân nhân, những người lao động, để cho con “ngạc nhiên và khâm phục”

12

thái độ tập trung chăm chú của họ. Lấy việc tốt trong xã hội dạy trẻ đã đành,
người giáo dục lại còn phải tự mình làm gương, làm mẫu cho trẻ noi theo nữa;
muốn con nhớ ơn thầy, ông Bottini đem con đi tìm thầy học của mình để tỏ lòng
biết ơn.
Khi mới ra đời, Những tấm lòng cao cả cũng bị một số dư luận phê bình khá
gay gắt, nào là tính cách nhân vật chỉ một chiều, cách điệu hóa quá thành ra sơ
lược, nào là giọng văn cảm thương quá đáng có khi thành xót xa. Tất nhiên đó là
những chỗ yếu rõ ràng của cuốn sách, nhưng thời gian - người đánh giá công bằng
và đúng đắn nhất - đã công nhận Những tấm lòng cao cả là tác phẩm có giá trị,
không những về nội dung mà cả về văn chương nữa. De Amicis xây dựng những
truyện dù tình tiết có ly kỳ đến mấy, như Cậu viết thuê, vẫn kết cấu chặt chẽ, các
sự kiện diễn ra tự nhiên, mà cách kể truyện thì linh hoạt nhanh gọn, sắc sảo như
trong Một vụ đắm tàu làm người đọc lắm phen hồi hộp, như trong truyện Cậu bé
đánh trống người Sardegna, và nhất là Từ mạch Appennini đến mạch Andes và
Người y tá của Tata.
Nhiều truyện đã kết thúc mà để người đọc cứ bùi ngùi mãi không thôi; cậu bé
làm xiếc lấy tay áo quệt trái lớp phấn trên mặt gửi lên hai má của ân nhân mình
hai cái hôn đáng yêu; ông đại úy già chưa từng nói với ai một lời dịu dàng bao
giờ, tay đưa từ từ và mắt nhìn chằm chằm, chào Cậu bé đánh trống người
Sardegna, chào rồi dang rộng tay ra ôm chầm lấy cậu, siết chặt vào lòng và hôn ba
lần; chào và hôn vì cậu xứng đáng với một người anh hùng chân chính. Cicillo sau
bảy ngày đêm liền săn sóc tận tình người ốm không quen biết, đến khi người bất
hạnh cuộc đời mới “ôm bọc quần áo cũ của mình, chầm chậm bước ra, người mệt
lả, lên đường”, và tác giả kết thúc bằng chỉ mấy chữ: “Rạng đông vừa hừng
sáng…”
Trong Một vụ đắm tàu, Mario nhận lấy cái chết để cho người bạn đường được
sống, truyện cũng kết thúc bằng hai câu ngắn: “Giulietta úp mặt vào hai tay. Khi
cô ngửng đầu lên và nhìn ra biển, chiếc tàu đã biến mất rồi…” “Rạng đông vừa
hừng sáng” và “chiếc tàu đã biến mất rồi”, chỉ đơn giản thế thôi, nhưng dù kết cục
của truyện người đọc đã đoán biết trước rồi, đọc đến những câu cuối như thế ít ai
có thể để lòng dửng dưng, và không ít người tuy đã học đi học lại nhiều lần vẫn
khó mà cầm được nước mắt. Văn hay họ phải dải lời. Nhiều đoạn trong Những
tấm lòng cao cả đã làm người đọc xúc động như thế, lại có những đoạn rất thuyết
phục vì lời văn hùng hồn, nhất là những bức thư bố mẹ viết cho con; mà nhiều
bức đã được trích vào sách giáo khoa ở nhiều nước, nổi tiếng hơn cả là bức thư về
Trường học. Truyện đọc hàng tháng cũng nhiều truyện được trích như thế. Enrico
có ghi trong nhật ký là khi chép truyện Cậu bé trinh sát người Lombard, Derossi
“rơm rớm nước mắt, run run đôi môi”.
Sức tác động của văn chương thấm sâu vào lòng người. Nghệ thuật văn
chương là công cụ giáo dục tốt, vì giáo dục phải tiến hành có nghệ thuật, và giáo

13

dục chính là một nghệ thuật. Trong văn học Ý, Những tấm lòng cao cả không giữ
địa vị một đại tác, nhưng trong sự nghiệp giáo dục của một thế giới thì đã có tác
dụng không nhỏ, chính vì nội dung rất tốt của tác phẩm, dù cũng có ít nhiều điều
không lấy gì làm hay. Mỗi xã hội, mỗi thời đại giáo dục con em mình theo yêu cầu
của mình, dựa vào những nguyên lý cơ bản của khoa học giáo dục của mình; tất
nhiên là như vậy. Nhưng tác phẩm của những thời đã qua mà có những điều tốt
đẹp, khiến cho tồn