PHẦN THỨ NHẤT
DẤU VẾT CỦA CHIẾN TRANH
Trường học im lặng. Giờ học đã bắt đầu. Bà hiệu trưởng đang làm việc ở văn
phòng bỗng có tiếng gõ cửa.
- Xin mời vào! - Bà mời mà vẫn không ngẩng lên nhìn khách.
Trên bàn là thời khóa biểu giờ giảng của toàn năm học 1947 - 1948. Natalia
Dakharốpna tay trái đưa chiếc kính cũ lên trước mắt, tay phải đưa bút chì lần theo
thời khóa biểu: bà đang lập kế hoạch thăm lớp. Đưa mắt thoáng nhìn người đàn
ông mới bước vào, bà chỉ chiếc ghế, mời:
- Mời đồng chí ngồi. Tôi sắp xong bây giờ.
Người đàn ông mới vào tay chống gậy, chậm rãi ngồi xuống ghế, lấy trong túi ra
một tờ giấy đã được gập lại ngay ngắn, mở tờ giấy ra đặt xuống bàn và trong khi
chờ đợi nói chuyện với bà hiệu trưởng, anh ngắm bức chân dung Lê-nin treo trên
tường. Anh hiểu ngay rằng bức chân dung này do một bàn tay rất có tài nhưng còn
chưa điêu luyện vẽ nên. Nhất là đôi mắt. Không biết có phải đó là một sự thành
công bất ngờ hay là kết quả của một quá trình lao động miệt mài, nhưng đôi mắt ấy
được vẽ rất đạt, rất sống: hơi nheo lại hiền từ và ánh lên một niềm vui sảng khoái.
- Đó là tác phẩm của Vôrônhin... Khi cậu ấy học lớp bảy - Bà hiệu trưởng giải
thích và đặt bút chì xuống bàn.
- Vôrônhin - họa sĩ trang trí nhà hát - anh ấy học ở trường này ạ?
- Vâng... Có phải đồng chí là phụ huynh học sinh không?
- Không, tôi không phải là phụ huynh học sinh đâu chị Natalia Dakharốpna ạ!
Tôi đến để trao đổi... Tuy rằng trước chiến tranh chúng ta đã có dịp gặp nhau.
Bà hiệu trưởng chăm chú nhìn khách. Trước mắt bà là một khuôn mặt gầy gầy,
nước da tái nhợt với những đường nét thanh tú, vầng trán rộng, cái nhìn chăm chú,
tóc hai bên thái dương đã bạc. Đúng rồi, hình như mình đã gặp người này ở đâu
rồi. Nhưng ở đâu?
- Chúng ta đã gặp nhau ở hội nghị giáo viên. - Người đàn ông mỉm cười nhắc bà.
Cũng lạ thật, có khi cái cười làm thay đổi vẻ mặt con người, cứ như thể người ta
vừa bỏ chiếc mặt nạ ra khỏi mặt vậy.
- Hình như... tôi nhớ ra rồi! Có phải anh Cônstantin Xêmiônôvich không? - Bà
ngạc nhiên hỏi.
- Thế là chị đã nhận ra. - Vừa nói Cônstantin vừa đứng dậy bắt tay bà.
- Dĩ nhiên là tôi nhận ra rồi, tuy anh thay đổi khá nhiều.
- Vâng... cũng không gặp may mắn lắm. Tôi bị thương vào ngày cuối cùng của
chiến tranh và đã nằm trên giường bệnh khá lâu. Còn chị, hầu như không thay đổi
tí gì, vẫn trẻ như xưa.
Tóc bà Natalia Dakharốpna đã có nhiều sợi bạc nhưng rõ ràng là trông bà vẫn
còn trẻ so với cái tuổi ngoài sáu mươi của bà. Với khuôn mặt kiên nghị và sinh
động, lúc nào cũng gọn gàng trong chiếc áo dài sẫm màu hoặc trong bộ com-lê với
mái tóc được chải rất cẩn thận, bà luôn được mọi người nhớ mặt và để ý, kể cả
trong những hội nghị giáo viên đông đúc.
- Hồi còn chiến tranh chị vẫn ở lại Lêningrát à? - Cônstantin Xêmiônôvich hỏi.
- Vâng suốt thời gian chiến tranh.

- Và vẫn dạy học?
- Vẫn dạy học! Kể cả năm đầu tiên, trong mùa đông đáng sợ ấy, khi thành phố
bị phong tỏa chúng tôi vẫn không bỏ học. Đại đa số học sinh sống với giáo viên.
Mẹ các em phải trực chiến ở nơi làm việc, còn bọn trẻ thì ở đây... Thế còn anh?
Anh bị thương có nặng lắm không?
- Nói thế nào với chị nhỉ?...Mảnh đạn vẫn còn nằm trong đùi. Bây giờ thì không
sao. Tôi đến gặp chị để xin việc đây! - Anh nói và chìa giấy giấy thiệu ra: Sở Giáo
dục gửi đến đây.
Bà Natalia Dakharốpna đọc mảnh giấy xong, ngồi tựa lưng vào ghế.
- Thế anh định đến đây làm việc... luôn đấy à?
- Vâng. Nếu được chị đồng ý.
- Thế thì còn gì bằng! Tôi rất mừng! - Bà nói và nở một nụ cười hài lòng - Ở
những lớp trên không có giáo viên văn học. Hôm qua Sở có gọi điện về nhưng tôi
đi vắng. Chắc là người ta gọi điện về việc của anh. Thế thì anh đi lấy quyết định đi
và ta bắt tay vào việc luôn thôi... Còn trường của anh hiện nay ra sao?
- Là đống gạch vụn, chẳng còn gì chị ạ - Anh trả lời với vẻ buồn thoáng hiện lên
mặt.
- Thế nghĩa là anh đã đến làm việc với chúng tôi... Rất tốt, tốt lắm... - bà hiệu
trưởng nhắc đi nhắc lại, tay đặt quyển sổ công tác hết chỗ này đến chỗ khác. Bà
ngập ngừng một lúc rồi nhanh nhẹn đeo kính vào và nói: - Giáo viên văn học ở lớp
mười vừa chuyển đi nơi khác và lớp hiện đang thiếu thầy dạy văn. Anh nghĩ sao
nếu tôi định xếp anh thay vào đó?
- Được thôi chị ạ.
- Tôi có nhiệm vụ phải báo trước cho anh biết đó là một lớp rất ít học sinh, ít
lắm, nhưng lại khó điều khiển. Các em được thả lỏng lâu rồi. Cô giáo chủ nhiệm cũ
đã ba năm làm chủ nhiệm nhưng các em không gắn bó mấy. Trước mắt sẽ có sự
chống đối ngầm với anh đấy, có thể có cả những điều bất ngờ không lấy gì làm thú
vị lắm sẽ xảy ra nữa.
Người giáo viên mới ngạc nhiên nhìn bà hiệu trưởng, nhưng anh không nói gì.
- Chúng tôi đã quan tâm rất nhiều đến lớp này, - bà Natalia Dakharốpna tiếp tục
- Nói chung thì bọn trẻ thông minh, không đến nỗi nào, nhưng tính tình hay thất
thường và còn hay tự phụ nữa. Những lỗi ấy là do cô Dinaiđa Đmitriépna. Cô ấy
nuông chiều bọn trẻ quá. Cô thường hay che chở, khen ngợi các em quá mức và
cũng bỏ qua nhiều điều thiếu sót, sai lầm của các em. Trong lớp, các em được bao
che. Hầu hết các em đều sống ở đây trong khi thành phố bị phong tỏa... Nhưng
không sao, hình như tôi hơi quá lời. Những cái đó có lẽ không đáng lo đến thế đâu.
- Đúng thế. Và tất cả những cái đó đều là do chiến tranh để lại! - Thầy giáo
Cônstantin Xêmiônôvich tán thành và còn giải thích thêm: Khi đến đây tôi nhìn
thấy trên bức tường của một ngôi nhà có ghi dòng chữ: “Đi bên này phố - đường
nguy hiểm!”. Sau đó tôi thấy một thân cây bị bom cắt ngang... Tôi thấy ngôi nhà
có hàng rào bao bọc nhưng bên trong lại vắng tanh vắng ngắt... - Cả những bức
tường của ngôi nhà này cũng bị mảnh đạn lỗ chỗ... Tất cả những cái đó là dấu vết
của chiến tranh... Trong số đó có cả lớp học khó dạy, thì đã sao!...Những vết
thương như vậy dễ gì chữa được trong một ngày... Bao giờ tôi có thể bắt đầu công

việc?
- Ngay hôm nay cũng được! - bà Natalia Dakharốpna vừa nói vừa cúi xuống
nhìn thời khóa biểu - Đây... sau giờ nghỉ 15 phút ở lớp có tiết văn đấy.
- Natalia Dakharốpna, chị có thể cho tôi biết qua về các em học sinh của tôi
không?
- Tôi rất sẵn sàng, nhưng bây giờ tôi cũng phải lên lớp và chỉ sau một tiếng rưỡi
nữa mới kết thúc. Hay là trong lúc đó anh tranh thủ đến Sở lấy giấy quyết định, rồi
quay lại đây tôi sẽ giới thiệu anh với Vácvara Chimôphêépna - là Trưởng phòng
giáo vụ và đồng thời cũng là bí thư chi bộ của trường. Chúng ta sẽ cùng nói chuyện
anh nhé.
- Xin tuân lệnh đi nhận quyết định!
Ra phố, người giáo viên thở dài khoan khoái, đưa mắt nhìn quanh nhưng không
để ý đến một ai, anh mỉm cười sung sướng.

NGƯỜI THẦY MỚI
Giờ nghỉ 15 phút đã kết thúc. Hành lang vắng tanh. Các em nữ sinh tụ tập cạnh
cửa các lớp dưới. Vừa nhìn thấy thầy giáo bước ra khỏi phòng giáo viên, chúng vội
vàng đổ vào lớp.
- Khẽ chứ! Thầy đang đến kìa!
Ở lớp mười có giờ trống, các em nữ sinh đang làm việc riêng: em thì đọc sách,
em thì nói chuyện, em thì ôn bài.
- Các bạn ơi! Ở chân trời đang xuất hiện bà Vácvara và một ông nào đó chống
gậy! - Xvétlana đứng cạnh cửa báo động cho cả lớp.
- Đến đây à?
- Hình như đến đây thì phải.
- Sao lại chống gậy, hay là thước chỉ bản đồ?
- Thước nào! Một chiếc gậy to tướng. Chắc là dùng để nện chúng ta đấy! Tamara vừa cười vừa nhìn ra cửa và dọa dẫm các bạn.
- Im lặng nào! Chắc là một nhân vật thanh tra nào đó! - Xvétlana kêu to lên, vội
rời chỗ đứng ở cửa và trở về bàn mình.
Một vài giây chờ đợi và cửa mở. Các em đứng dậy chào.
Bà Vácvara Chimôphêépna nghiêm nghị nhìn khắp cả lớp và đi lại bàn giáo viên.
- Các em, từ ngày hôm nay thầy Cônstantin Xêmiônôvich sẽ dạy văn ở lớp các
em. Tôi hy vọng rằng các em sẽ không cần đến sự nhắc nhở của tôi! - Bà trưởng
phòng giáo vụ nói một cách có hàm ý - Chắc các em hiểu tôi định nói gì rồi chứ?
Thế nhưng tại sao các em tự tiện đổi chỗ cho nhau thế kia?
- Thưa cô, chúng em tưởng giờ này là giờ trống ạ. - Lớp trưởng trả lời.
- Các em hãy về chỗ của mình, nhanh lên nào!
Trong khi các học sinh vơ vội sách vở về chỗ cũ, bà Vácvara Chimôphêépna
quay lại phía Cônstantin Xêmiônôvich khẽ giải thích:
- Chúng tôi không cho phép những đôi bạn thân ngồi cùng một bàn. Các em có
nhiều điều tâm đắc nên hay nói chuyện riêng trong giờ học - Sau đó bà quay lại nói
với cả lớp - Thế nào? Các em đã ngồi vào chỗ cả rồi chứ? Trật tự nào! Sao lại ồn
thế này!
Khi cả lớp im lặng, bà nhìn thầy giáo như muốn nói: “Anh hãy nhận lớp đi. Tôi
bàn giao cho anh một lớp có nề nếp kiểu mẫu đấy”.
- Anh Cônstantin Xêmiônôvich hãy làm quen với lớp. - Bà Vácvara
Chimôphêépna niềm nở nói và ra khỏi lớp.
Người thầy mới im lặng bước đến bàn, chậm rãi đặt sổ điểm xuống và ngẩng lên.
Anh bắt gặp mười lăm cặp mắt trẻ trung đang tò mò nhìn anh đầy cảnh giác. Anh
hiểu, sự xuất hiện bất ngờ của mình làm các em hồi hộp.
- Các em ngồi xuống!
Khi học sinh đã ngồi xuống và trong lớp hoàn toàn im lặng thầy Cônstantin
Xêmiônôvich mở sổ điểm ra. Bên ngoài thầy có vẻ bình thản, chỉ có đôi má hóp
của thầy hơi ửng hồng. Chúng đã nói lên sự xúc động của thầy khi thầy lần lượt giở
từng trang sổ điểm lướt xem điểm của cả lớp. Điểm không được tốt lắm, phần lớn
là điểm ba. Thỉnh thoảng còn điểm hai, thậm chí có điểm một đập vào mắt. Lác

đác có vài ba điểm bốn và rất ít điểm năm.
Thầy Cônstantin Xêmiônôvich bắt đầu bằng một giọng đều đều khẽ nói:
- Mỗi cuộc gặp gỡ với người không quen biết đối với tôi là một sự làm quen với
quyển sách mới... Người đó bắt đầu nói... Có nghĩa là tôi bắt đầu đọc những dòng
chữ đầu tiên... Cũng như lúc này, các em đang tò mò nhìn một quyển sách với tên
gọi “Người thầy mới”, và mỗi em thầm nghĩ: không biết bên trong viết những
gì?...Trước mắt tôi cũng vậy... Một thư viện không lớn lắm, nhưng có nội dung
phong phú... Những quyển sách có thể khác nhau. Có những quyển sách tốt: thông
minh, hấp dẫn với những tình cảm sâu sắc và những hành động dũng cảm của
nhân vật... Nhưng cũng có những quyển sách dở, chán ngắt, giả dối, nông cạn với
những tư tưởng có hại...
Trong lớp có tiếng động khẽ. Valia Bêlôva huých khuỷu tay cô bạn bên cạnh,
Nhina Sarina đưa mắt cho Nađia Erêphêêva và nhún vai. Clara Khơlôpôva thì
thầm: “Thật là mờ mịt”. Giênhia Xmiếcnôva nghiêng qua dãy bàn bên kia nhưng
chưa kịp nói gì...
- Tên họ em là gì? - Thầy giáo hỏi.
- Tên em?
- Vâng.
- Giênhia Xmiếcnôva! - Cô gái đứng dậy trả lời.
- Tôi đề nghị em, Giênhia, hãy nói với cả lớp điều em định nói cho bạn ngồi
cạnh nghe.
- Em chưa kịp nói gì ạ
- Nói điều mà em định nói.
Cô gái cúi mặt im lặng.
- Chỉ có thể là một trong hai khả năng: hoặc là điều đó rất thú vị đối với cả lớp,
hoặc đó là điều bất nhã không thể nói cho cả lớp nghe. - Thầy nói giọng giễu cợt.
Điều đó chạm đến lòng tự trọng của Giênhia Xmiếcnôva.
- Tại sao lại là điều bất nhã ạ? Em chỉ định nói là: “Rất độc đáo” - cô gái vội
vàng trả lời.
- Rất tốt! Nếu như tất cả các em đều nói thật và thẳng thắn như vậy với tôi thì
chúng ta sẽ nhanh chóng tìm thấy một sự cảm thông với nhau. Em ngồi xuống! Thầy đưa tay vuốt tóc và tiếp tục nói - Sau khi cô Dinaiđa Đmitriépna đi nơi khác,
đó là một cô giáo tốt, tôi được biết lớp các em không có thầy chủ nhiệm...
Các em đưa mắt nhìn nhau, nét mặt mỗi người biểu hiện một cách khác nhau
nhưng cùng chung một ý nghĩa: “Còn thiếu mỗi điều đó nữa thôi!”
- Các em cứ yên tâm! Tôi không định chiếm vị trí giáo viên chủ nhiệm đâu thầy giáo nói sau một phút ngập ngừng - với ý nghĩa mà các em vẫn quan niệm...
các em đã đủ trưởng thành và tôi nghĩ, chắc các em không cần “cô bảo mẫu” nữa.
Nếu có điều gì không hay xảy ra thì trước hết các em đã có: lớp trưởng. Ai là lớp
trưởng?
- Thưa thầy em ạ - Giênhia đứng dậy khẽ trả lời.
Thầy ngước nhìn cô gái.
- À, hóa ra em là lớp trưởng! Ai là bí thư chi đoàn?
- Thưa thầy em ạ - Cachia Ivanôva miễn cưỡng đứng dậy trả lời

- Trong lớp có nhiều đoàn viên Cômxômôn không?
- Trừ ba bạn ra còn lại tất cả là đoàn viên.
- Rất tốt! Còn ai là chủ nhiệm tờ báo tường của lớp?
- Thưa thầy, em, Crápchencô Tamara! - Cô gái ngồi ngay ở bàn đầu đứng dậy
xưng tên.
Sự yên lặng tò mò kéo dài mấy giây. Mọi người đều chờ đợi, không biết điều gì
sẽ xảy ra.
- Các em được tập thể bầu ra, vậy các em hãy lãnh đạo tập thể, - thầy giáo tiếp
tục và nói với mấy em đã đứng dậy: các em hãy làm nhiệm vụ giáo dục, nói chính
xác hơn là tập thể này tự giáo dục...
- Thưa thầy, nhưng nếu thầy được giao trách nhiệm làm giáo viên chủ nhiệm... Cachia ấp úng...
- Em muốn nói rằng, thì tôi sẽ phải đỏ mặt vì những điểm hai của các em chăng?
- Thầy giáo hỏi và lấy ngón tay gõ gõ vào sổ điểm đang mở - Không! Dù sao thì
người phải đỏ mặt chính là các em... Và tôi đòi hỏi các em phải trả lời... Thí dụ,
Larisa Chikhônôva. Em này có phải đoàn viên không?
- Phải ạ, - Cachia trả lời, nhớ tới những điểm 2 của Larisa, em bỗng hiểu tại sao
thầy Cônstantin Xêmiônôvich lại nói tên Larisa, và em đỏ bừng mặt.
- Em nghĩ rằng những điểm 2 của Larisa không dính dáng gì đến em sao? Nhưng
tôi không chỉ muốn nói về sức học thôi. Những phẩm chất của tâm hồn con người
được giáo dục đâu có phải là một mớ kiến thức lý thuyết.
- Thưa thầy, thế thì bằng gì ạ? - Giênhia bàng hoàng hỏi thầy.
- Bằng tình cảm, bằng kinh nghiệm, bằng sự đấu tranh để khẳng định quan điểm
của mình... Tóm lại, những phẩm chất đạo đức chỉ nảy nở từ những hành động của
bản thân mình và hành động của những người khác. Các em có hiểu điều đó
không?
Tamara đưa mắt cho Giênhia và Cachia, khẽ nhún vai, em nói dứt khoát:
- Thưa thầy, nói chung thì hiểu ạ. Có phải thầy muốn chúng em tác động bằng
cách nào đó chứ gì ạ?
- Và tự hành động lấy - thầy giáo tiếp tục - với tất cả sự liều lĩnh và sợ hãi của
các em, đừng đợi ở tôi sự khởi động. Tôi sẽ không dỗ dành, không van nài, thậm
chí không nhắc nhở các em nữa.
- Thưa thầy, thế thì ai chịu trách nhiệm? - Giênhia lẩm bẩm một mình nhưng
thầy giáo đã nghe được, thầy nói:
- Người chịu trách nhiệm là tôi. Thực ra tôi chả có cơ sở gì để không tin ở các
em cả. Ngược lại! Các em biết rất rõ các bạn của mình và nếu vì lẽ gì đó mà các
em lâm vào tình trạng khó khăn, lúc nào tôi cũng sẵn sàng góp ý kiến giúp đỡ các
em. Coi như vấn đề đã được giải quyết. Các em ngồi xuống!
Các cô gái ngồi xuống với cảm giác lo lắng mơ hồ. Các em đã có quan hệ tốt với
giáo viên chủ nhiệm cũ, nhưng cần phải công bằng: thầy giáo mới không hề quá lời
khi coi cô Dinaiđa Đmitriépna là “cô bảo mẫu” của lớp.
- Các em, tôi biết rằng, trong trái tim các em, tất cả các giáo viên chia thành ba
loại: những thầy cô được các em yêu quý, những thầy cô tốt và những thầy cô chịu
đựng được. Tôi không hề có ý định chiếm một trong ba vị trí trên. Tôi chỉ cần ở

các em một điều - sự khát khao học tập. Không có một ông thầy tài giỏi nào có thể
dạy cho các em bất cứ một điều gì, nếu bản thân các em không muốn học.
Nói điều đó, thầy giáo chậm rãi đi về phía cửa sổ và chống tay vào bệ cửa.
- Tôi hoàn toàn chưa biết các em - thầy giáo tiếp tục nói với giọng thân tình Làm việc với nhau một thời gian nữa, rồi sẽ có em đến hỏi ý kiến tôi. Những câu
hỏi của các em sẽ rất khác nhau. Lúc này các em đang ở cái lứa tuổi rất hạnh
phúc, khi mà tất cả đối với các em đều rõ ràng và dễ hiểu, khi mà các em tự cho
mình là những người thông minh nhất, nhiều kinh nghiệm nhất và am hiểu thế giới
khách quan nhất. Nhưng điều đó không hoàn toàn như vậy...
Anhia Alếchxêêva chăm chú nhìn thầy giáo mới. Ngay từ những lời đầu, em có
cảm tưởng thầy có cái gì đó rất giống với người bố đã hi sinh của em. Về hình thức
thì hai người hoàn toàn khác nhau, nhưng bố cũng nói chuyện với Anhia như một
người lớn, bằng giọng nói đều đều và trầm tĩnh, trong buổi chiều cuối cùng khi chia
tay ấy. Lúc đó Anhia mới lên 11. Em đứng giữa hai đầu gối bố, nghe bố nói, tay
mân mê vuốt cho thẳng ve áo khoác mới của bố. Đã sáu năm trôi qua. Những lời
bố nói thật bình dị nhưng đến giờ phút này vẫn làm ấm áp lòng em, những ngón
tay em vẫn còn đọng lại cảm giác gai gai, sần sùi của chiếc áo khoác mới may bằng
dạ thô.
- Tôi tin rằng, tất cả các em đều ước mơ lập những chiến công, đều ghen tị với
[1]
những chiến công của đội cận vệ [ ] - thầy giáo tiếp tục - Ở trường học nơi vợ tôi
dạy, có những em học sinh sau khi đọc xong tiểu thuyết “Đội thanh niên cận vệ” đã
dùng diêm đốt hoặc lấy kim chích vào các ngón tay để rèn luyện mình, chuẩn bị
cho cuộc chiến đấu trong tương lai.
- Trong chúng em cũng có những bạn như thế - Cachia tiếp lời thầy.
- Ở lớp ta à? - Thầy giáo hỏi
- Không ạ, ở trường chúng em
- Đấy, các em thấy chưa! Và ở đây chẳng có điều gì kỳ lạ cả. Các em rất khâm
phục sự kiên cường, lòng dũng cảm và sức mạnh của những thanh niên Đội cận vệ.
Các em muốn trở thành những người như vậy... Về cơ bản các em đã nghĩ đúng.
Rèn luyện chí khí là cần thiết, chuẩn bị cho cuộc chiến đấu trong tương lai là đúng,
nhưng dĩ nhiên, không phải bằng cách đó!
Valia Bêlôva theo dõi từng cử chỉ của thầy giáo mới và cố gắng đoán xem thầy
thuộc loại người nào. Theo Valia thì tất cả mọi người chỉ trung thực trong phạm vi
quen biết hẹp và chỉ trong những giây phút xúc động mãnh liệt, còn ở những lúc
khác người ta đều “đóng kịch”, sự khác nhau ở giữa họ là người này “đóng” khéo,
người kia “đóng” vụng mà thôi. Valia cho rằng, thầy Cônstantin Xêmiônôvich
“đóng” khéo, tự nhiên, nhưng cô không tin những lời đó của thầy. Valia để ý thấy
bộ com-lê xám của thầy được là quá cẩn thận và hơi rộng, như mượn của người
khác, chiếc gậy mà thầy chống một cách nặng nhọc theo ý cô thì hoàn toàn không
cần thiết, chắc là nó có một ý nghĩa gì khác. Cônstantin Xêmiônôvich không cười
một lần nào, có nghĩa là thầy “đóng vai” nghiêm khắc.
- Cuối năm các em cần phải chọn ngành nghề phù hợp với sở trường và năng
lực của các em, - thầy giáo tiếp tục. Cả cuộc đời sau này của các em phụ thuộc

vào việc chọn nghề đó. Khó khăn ở chỗ nữa là các em có nhiều khả năng để chọn
lựa quá... Thí dụ như em này. - Bất chợt thầy chỉ vào Valia Bêlôva - Em định làm
gì sau khi tốt nghiệp phổ thông?
Valia chậm rãi đứng dậy, ngạc nhiên đưa mắt nhìn quanh một lượt rồi nhún vai:
- Thế là thế nào ạ? Em sẽ học nữa.
- Học ở đâu?
- Em chưa biết chính xác. Thầy vừa bảo chúng em có nhiều khả năng để lựa
chọn, là trước mắt chúng em các cánh cửa đều rộng mở ạ.
- Cửa rộng mở - đúng rồi, nhưng điều đó không có nghĩa là người ta cho tất cả
bước qua ngưỡng cửa đó, không cần có sự chọn lựa.
- Em thì thế nào họ cũng cho!
- Em có chắc không?
- Chắc ạ.
- Em ngồi xuống - thầy giáo vừa nói vừa quay lại bàn.
Trước khi ngồi xuống, Valia còn quay lại nhìn các bạn một lượt, nhướn đôi lông
mày lên và khi biết là thầy Cônstantin Xêmiônôvich không nhìn mình, cô lấy ngón
tay chỉ vào trán mình một cách hài lòng.
- Trong cuộc sống có biết bao con đường khác nhau. Có những con đường đầy
chông gai, khó khăn, hoang dại - đó là những con đường của tìm kiếm sáng tạo,
của hoài bão, mỗi bước đi trên con đường đều có những chướng ngại mà người ta
phải vượt qua. Để xây dựng một con đường của mình, trong cuộc sống cần phải
đấu tranh, cần phải khẳng định, phải dũng cảm và phải biết hi sinh... Tuy rằng, bên
cạnh đó vẫn có những con đường mòn dễ dàng, rộng thênh thang. Và trước khi
chọn lựa, trước khi lên đường cần kiểm tra lại sức lực, quan điểm, nguyện vọng và
khả năng của mình... Ở đời, quan trọng nhất là cần biết nghĩa vụ của mình và biết
các sử dụng tốt nhất năng lực của mình. Các em thử tưởng tượng xem, một người
rất có tài, vì một hoàn cảnh nào đó mà suốt đời không được làm việc trong lĩnh
vực mình có năng lực thì sẽ ra sao. Thí dụ như Ivan Pêtrôvích Páplốp chẳng hạn.
Giả sử như khi còn trẻ ông làm người đánh điện báo thì cuộc sống sẽ hoàn toàn
khác: ông sẽ ngồi ở một ga nào đó mà gõ cho đến già những bức điện báo. Thế thì
nhân loại sẽ phải chịu biết bao tổn thất.
Nhina Côsinxcaia rụt rè giơ tay:
- Mời em.
- Thưa thầy, nhưng nếu như em không có tài năng gì cả thì sao ạ? - Cô gái hỏi,
mặt đỏ lên.
Thầy giáo xem giờ.
- Tôi sẽ trả lời câu hỏi ấy của em trước khi kết thúc giờ học, nếu kịp. Em ngồi
xuống. Tôi muốn làm quen với từng em một...
Nói xong, thầy tì tay vào chiếc gậy và ngồi xuống ghế. Thầy Cônstantin
Xêmiônôvich nhìn vào sổ điểm gọi:
- Ácxênôva Tanhia!
Từ bàn thứ hai dãy bên trái, một cô gái khá cao mặc chiếc áo len đỏ đứng dậy.
Hai bím tóc nhạt màu của cô tết qua loa không có nơ. Từ toàn thân cô toát lên vẻ
lười biếng, trễ nải...

- Em có nghĩ gì về việc chọn nghề nghiệp không? Thầy giáo hỏi và chăm chú
nhìn Tanhia.
- Thưa thầy có ạ - Tanhia thở dài và trả lời thầy - nhưng em chả nghĩ được điều
gì hay ho cả. Chắc hơn cả là em sẽ vào trường Đại học cơ khí điện.
- Tại sao?
- Tại vì ba em nghĩ thế...
- Em ngồi xuống!
Valia Bêlôva lấy ngón tay dí vào lưng cô bạn Clara Khơlôpôva ngồi ở bàn phía
trước, khi bạn quay lại, Valia khẽ bảo:
- Khi thầy gọi tên mình thì bạn đứng dậy nhé, còn mình sẽ đứng dậy khi gọi tên
bạn.
- Alếchxêêva Anhia! - Thầy giáo gọi tiếp. Từ bàn cuối cùng, một cô gái có thân
hình mảnh dẻ nhanh nhẹn đứng dậy. Không thể coi cô là đẹp, nhưng cô làm người
ta để ý và nhớ ngay bởi đôi mắt đen long lanh. Khi thầy giáo nhìn, mặt cô ửng đỏ,
cả tai và cổ cũng đỏ dừ.
- Anhia, em đã chọn cho mình được nghề gì chưa?
- Thưa thầy, chưa ạ. Em muốn học nhưng không biết sẽ học ở đâu. Em và mẹ
em đã điểm qua các nghề nhưng chưa quyết định chọn nghề gì ạ.
- Ra thế, em ngồi xuống!
Khi thầy Cônstantin Xêmiônôvich gọi tên Valia Bêlôva thì Clara Khơlôpôva
đứng dậy, một số các em nhìn nhau không hiểu tại sao, nhưng thầy giáo hoàn toàn
không để ý đến điều đó.
Bêlôva là một trong những học sinh xuất sắc của lớp, là người sẽ được huy
chương vàng khi kết thúc phổ thông.
- Thế còn em, em định sẽ làm gì? - Thầy hỏi và nhìn cô học trò xuất sắc với đôi
mắt đầy thiện cảm.
- Em chắc sẽ làm người điều khiển xe cộ qua lại ngoài đường phố - Cô gái nói,
đôi mắt cận thị nheo lại.
Mối cảm tình biểu hiện trong đôi mắt của thầy Cônstantin Xêmiônôvich vụt biến
mất.
- Chẳng sao... Đó cũng là nghề tốt - giọng thầy khô khan - Nhất là hiện nay, khi
giao thông đang phát triển mạnh. Ngồi xuống!
Cachia Ivanôva chỉ muốn giơ tay vạch mặt hai cô bạn đã bày trò ngu ngốc này
ra, nhưng có một sức mạnh nào đó đã ghìm cô lại. “Không được phản bạn” cô
nghĩ thế, tuy trong lòng rất tức.
- Vécxinhina Liđa!
Thầy Cônstantin Xêmiônôvich đã từ lâu để ý đến cô học trò có gương mặt sáng
sủa với những nét thanh tú này. Trông cô có vẻ đứng đắn hơn các bạn cô. Hai bím
tóc chặt được vấn tròn chung quanh đầu. Cô mặc một bộ lễ phục sẫm màu nghiêm
trang.
- Em có phải là con gái của viện sĩ Xécgây Ivanôvích Vécxinhin không? - Thầy
giáo hỏi.
Không biết tại sao câu hỏi ấy lại làm cho Liđa thấy ngượng, đôi má cô ửng đỏ.
- Thưa thầy, phải ạ. Sao thầy biết ba em ạ?

- Tôi có biết. Nếu bác không quên tôi, cho tôi gửi lời kính thăm bác.
- Vâng ạ.
- Thế còn nghề thì em đã chọn chưa?
- Dạ chưa ạ.
Cônstantin Xêmiônôvich nhìn cô gái con nhà bác học nổi tiếng và nghĩ: “Cô ta
thì còn thiếu cái gì nữa?”. Trước mắt thầy, cô như một bức chân dung mà họa sĩ
vẽ từ một tấm ảnh chứ không phải từ người mẫu.
- Em ngồi xuống. Erêphêêva Nađia.
Nađia trông vẫn có vẻ trẻ con lắm. Hai bím tóc ngắn cũn có thắt nơ cong sang
hai bên càng gây ấn tượng về đặc điểm đó của cô. Nét mặt cô luôn thay đổi. Khi
nét mặt Nađia thay đổi, trông cô rất dễ thương, nhưng thoáng nhìn tưởng đây là
một cô gái “chúa làm đỏm”. Trong khi đứng ngượng nghịu nhìn quanh, mặt Nađia
lúc tái đi, lúc lại đỏ lên, miệng lúc thì nở một nụ cười gượng gạo, lúc lại chúm vào
tròn xoe, đôi lông mày cau lại rồi duỗi ra. Thầy Cônstantin Xêmiônôvich hiểu ngay
rằng trước mặt thầy là một cô bé dễ xúc động.
- Còn em, em đã dừng sự lựa chọn ở nghề nào, Nađia?
- Thưa thầy, em muốn trở thành kỹ sư, nhưng em không biết là kỹ sư gì ạ... cô
bé nói với thầy bằng một giọng tin cậy.
- Tại sao?
- Bạn ấy định xây dựng những tòa lâu đài bằng không khí ạ - Anhia cáu kỉnh xen
vào.
- Đừng nói dại nào - Nađia phản đối bạn với giọng giận dỗi và quay lại phía thầy
giáo, nói vội, mắt nhìn xuống đất - Em không thể trả lời được ạ.
- Thôi được rồi, em ngồi xuống!
- Kỹ sư điện ảnh - Nađia nói khẽ như một điều bí mật và đỏ mặt ngồi xuống.
- Ivanôva Cachia! Các em có hai Ivanôva à?
- Vâng, hai ạ - Cachia trả lời và đứng dậy. Đó là một cô gái cao, tóc xoăn, có đôi
gò má cao và chiếc mũi hếch. Cô không hề ngượng nghịu, bước ra khỏi bàn và
bình tĩnh chờ câu hỏi của thầy giáo.
- Em là bí thư chi đoàn? - Thầy Cônstantin Xêmiônôvich vừa nói vừa nhìn vào
sổ điểm - Mới hai tuần mà em đã nhận được từng này điểm 5. Thật đáng khen!
Trên khuôn mặt các em nở nụ cười khó hiểu, còn đôi má của Cachia đỏ nhừ
như mận chín.
- Thưa thầy không ạ, thầy nhầm hàng dưới. Em có những điểm khác cơ ạ - em
vừa nói vừa thở dài.
- Đúng rồi, tôi nhầm! Nhưng sự nhầm lẫn của tôi có thể tha thứ được. Đối với bí
thư chi đoàn, việc có nhiều điểm 5 là đương nhiên. Em có đồng ý với tôi không?
- Em không phản đối ạ - Cachia cau mày và trả lời. Cachia tin thầy Cônstantin
Xêmiônôvich vô tình nhầm thôi, nhưng dù sao em cũng thấy khó chịu.
- Thế em đã chọn nghề chưa, Cachia?
- Em định xin học trường hóa ạ! - Cachia trả lời dứt khoát.
- Rất tốt, em ngồi xuống! Xvétlana Ivanôva
Khi Xvétlana đứng dậy thì thầy giáo hiểu ngay, ở Liđa Vécxinhina thiếu cái mà ở
Xvétlana có rất nhiều, đó là sự mặn mà. Vẻ đẹp của Xvétlana tỏa ra một cái gì ấm

áp, dịu dàng đặc biệt. Cônstantin Xêmiônôvich nhớ lại khi bà trưởng phòng giáo vụ
đánh giá Xvétlana, cuối cùng, bà cười một cách trìu mến và nói thêm: “Xvétlana đó là điểm yếu của tôi! Sao tôi lại yêu con bé đó thế!”
- Còn em, Xvétlana, em đã quyết định thế nào rồi? - Thầy giáo hỏi cô gái đã
đứng dậy, đang bình thản chờ câu hỏi của thầy.
- Thưa thầy, em sẽ đi làm ạ - Xvétlana trả lời một cách giản dị.
- Em quyết định không tiếp tục học nữa sao?
- Thưa thầy, hoàn cảnh gia đình em không cho phép ạ.
- Về việc đó ta sẽ bàn thêm sau, em ngồi xuống. Tiếp theo - Côsinxcaia Nhina!
Một cô bé có khuôn mặt dễ thương đứng dậy, mắt nhìn xuống, mặt đỏ bừng lên
vì ngượng. Thoạt nhìn cô ta giống như một đứa bé, đặc điểm đó càng trở nên nổi
bật nhờ một chiếc nơ satanh to tướng trên đầu và bộ quần áo đồng phục có tạp dề
được may rất khéo. Cônstantin Xêmiônôvich biết trước, bố em là nguyên soái, và
em là con một.
- Em đã nghĩ gì về nghề nghiệp của mình?
- Ba em cho rằng em nên học trường y... nhưng cũng chưa quyết định dứt khoát
ạ
- Em ngồi xuống. Tiếp theo là...
- Là em ạ, Crápchencô Tamara - Cô gái ngồi ngay bàn đầu đứng dậy và trả lời
rành rọt.
Cônstantin Xêmiônôvich tò mò nhìn cô gái. Cô hoàn toàn khác với các bạn
trong lớp. Vóc người không cao nhưng chắc, tóc cắt ngắn, chân đi ủng da, Tamara
giống một cậu bé mặc giả con gái. Bà trưởng phòng giáo vụ cho Cônstantin
Xêmiônôvich biết là Tamara vẽ rất đẹp, có bằng lái ôtô và chịu khó đọc nhiều.
- Tamara, em chọn nghề gì?
- Thưa thầy, em sẽ là phóng viên.
- Chắc chắn là em sẽ trở thành phóng viên - thầy giáo tán thành - tiếp theo hình
[2]
như là em Crưlôva Rita[ ]? Em đã có hướng gì chưa?
Rita không vội trả lời. Cô đứng dậy một cách bình thản, hơi nheo mắt và nhìn
thẳng vào mặt thầy giáo. Chiếc mũi và chiếc cằm nhọn, hai mắt nằm gần nhau làm
cho ta liên tưởng đến một con cáo.
- Em định làm gì? - Thầy giáo nhắc lại câu hỏi.
- Làm mẹ - phía sau có giọng ai đó vang lên.
Cô gái ngoái lại nhìn, nhún vai tỏ vẻ khó chịu, trả lời:
- Thưa thầy, em chưa quyết định ạ.
Trong lớp có hai học sinh mới về trường năm ngoái sau khi tản cư, đó là Nhina
Sarina - em đã nhanh chóng hòa vào tập thể, gắn bó với tập thể, và em thứ hai là
Lôghinôva Raia đến bây giờ vẫn sống một mình, không cởi mở và vẫn nghĩ mình
là học trò mới. Cônstantin Xêmiônôvich biết trước điều đó nên khi gọi tên Raia,
thầy nhìn em một cách quan tâm đặc biệt. Ở bàn thứ hai, một cô gái hơi gù có đôi
mắt đen to đứng dậy. Có cảm giác cô ốm yếu và giọng nói khẽ khàng của cô càng
tăng thêm cảm giác đó. Cô mặc áo đồng phục màu nâu may bằng len để lộ cổ áo
trắng, trên ngực lấp lánh một chiếc dây chuyền, tay đeo đồng hồ, cả dây chuyền và

đồng hồ đều bằng vàng.
- Em đã chọn được con đường gì chưa, Raia?
- Em sẽ cố gắng thi vào khoa sinh vật ạ.
- Bạn ấy sẽ vào được - vẫn cái giọng chế giễu lúc nãy vang lên ở bàn cuối.
- Được, em ngồi xuống... Xmiếcnôva Giênhia!
Giênhia hít mũi, cô lẩm bẩm gì nghe không rõ, đứng ra khỏi bàn một cách dứt
khoát.
- Tôi đã nhớ ra em, Giênhia!
- Làm thế nào được, em có lỗi! - Cô nói với giọng vờ hối tiếc.
Đó là một cô gái không cao, với đôi mắt trong sáng đầy tin cậy, mớ tóc xoăn
bung ra được bím lại thành hai bím tóc to. Lúm đồng tiền trên má làm cho ta có
cảm giác cô đang cười và càng làm tăng thêm vẻ trẻ con trên nét mặt cô, chiếc áo
len chui đầu ôm chặt lấy bộ ngực nở nang.
- Em có ý kiến gì về nghề nghiệp tương lai, Giênhia?
- Em rất muốn trở thành bác sĩ, nhưng em rất sợ môn cơ thể học! - cô gái thú
nhận
- Những ngày đầu thấy khó chịu, sau sẽ quen dần em ạ. Em ngồi xuống...
Chikhônôva Larisa.
Larisa không có gì khác biệt với các bạn, cô chỉ cao hơn một tí và đôi giày cao
gót càng làm cho cô có vẻ cao hơn. Cô là người duy nhất trong lớp đi giầy cao gót.
Khi thầy giáo nhìn, cô gái vội lấy tay sửa mái tóc và thầy nhìn thấy những móng
tay của cô lấp lánh - cô đánh móng tay. Không đợi thầy giáo hỏi, Larisa trả lời:
- Thưa thầy, em chưa quyết định ạ. Mẹ em bảo em thì chả làm nên trò trống gì!
- Cô chân thành thú thật.
Trong lớp các em khúc khích cười, và giọng nói ở bàn cuối cùng lại vang lên:
- Mẹ hiểu con đúng quá!
- Thế thì em hãy bằng việc làm chứng minh cho mẹ thấy rằng mẹ đã nhầm lẫn thầy giáo nói một cách đứng đắn.
- Em sẽ cố gắng ạ.
- Em ngồi xuống! Khơlôpôva Clara!
Valia Bêlôva khó khăn lắm mới không bật cười, bình tĩnh đứng dậy, nhưng cùng
lúc đó ở một góc kia của lớp học Anhia Alếchxêêva nhanh nhẹn đứng dậy. Đôi lông
mày của cô cau lại một cách giận dữ - mặt không còn hạt máu, đôi môi run run
như sắp khóc. Thầy giáo không hiểu tại sao Anhia lại đứng dậy và vì cớ gì mà em
xúc động đến thế? Thầy giáo lặng lẽ nhìn cô gái và chờ đợi, trong lớp có tiếng xì
xào. Cố trấn tĩnh, Anhia nói một cách rắn rỏi:
- Thưa thầy, có sự nhầm lẫn. Clara đã đứng dậy khi thầy gọi Valia và Valia thay
Clara.
Trong giây lát cả lớp lặng im.
- Được rồi, em ngồi xuống, Anhia - thầy giáo dịu dàng nói và thầy quay lại phía
Valia - Vậy em là Valia?
- Vâng ạ - cô gái trả lời rất khẽ, mặt cúi xuống.
- Năm nay em bao nhiêu tuổi, Valia?
- Mười bảy ạ.

- Lúc đầu tôi cũng tưởng như vậy - thầy giáo nói với giọng mỉa ma...